Demiryolu Sözlüğü

En çok karşılaşacağınız demiryolu terimleri, İngilizce karşılıkları ve kolayca anlaşılabilecek açıklamalarıyla.

– # –

2 akslı vagon: İng. 2-axle wagon. Genellikle boyları 13 ila 15 metre arasında olan, iki dingilli (her iki yanında ikişer tekerlek gözüken) vagonlar. Genellikle havaleli yüklerin taşınmasında tercih edilir. Taşıma kapasitesi 28 tona kadar çıkabilmektedir. Üstü açık ve kapalı çeşitleri bulunmaktadır.

2 akslı vagon
2 akslı vagon

4 akslı vagon: İng. 4-axle wagon. Genellikle 20 metre boyundadır. 30 metreye kadar çıkabilen özel vagonlar da mevcuttur. Toplam 4 dingilli (her iki yanında dörder tekerlek gözüken, genellikle iki bojili) vagonlar. Genellikle tonajlı yüklerin taşınmasında tercih edilir. Taşıma kapasitesi 57 tona kadar çıkabilmektedir. Üstü açık, kapalı, platform, sarnıç, dökme yük vb çok sayıda çeşitleri bulunmaktadır.

4 akslı vagon
4 akslı vagon

– A –

Altyapı işletmecisi : İng. Infrastructure operator. Tasarrufundaki demiryolu altyapısını işleten ve tren işletmecilerinin hizmetine sunan kamu tüzel kişisi veya şirket.

Anklaşman: İng. Interlocking. Demiryolu sinyal sistemlerinin birbiriyle uyumlu şekilde çalışması.

Apleti: İng. Wheel flat. Genellikle vagonun hareketi sırasında tekerin fren vb sebeplerle dönmemesi sonucu oluşan, tekerleğin bir bölgesinde düzleşme oluşması durumu.

Apleti
Apleti

– B –

Balast: İng. Ballast. Demiryolunda rayların üzerine yerleştirildiği, ağırlığı dağıtan, titreşimi emen, su birikimini önleyen, otların büyümesini engelleyen özel taş parçaları.

Balast
Balast

Barınma hattı/yolu : İng. Temporary parking line. Demiryolu araçlarının iki görev arasında geçici olarak park yapması için belirlenmiş, ana hattın dışında kalan hatlar.

Bekleme ücreti: İng. Demurrage cost. Vagonların yükleme veya boşaltmada, tanınan serbest süreden daha fazla bekletilmesi durumunda ödenen ücrettir. TCDD vagonları için bekleme ücretinin adı “somaj”, yabancı devlet vagonlarında “sejür”, sahibine ait vagonlarda “hat işgal”dir. Her birinin detayları bu sözlükte ilgili terimde belirtilmektedir.

Blok tren: İng. Block train, full train. Başka bir vagon eklenmesini beklemeden, belirlenen plan dahilinde hareket ettirilen vagon dizisi. Minimum 600 net ton, minimum 950 brüt ton (vagon daraları dahil) ile blok tren oluşturulur. Maksimum brüt ağırlık rotasına göre 1200-1300 brüt ton, max dizi uzunluğu 520 metredir. Avusturya ve Almanya’da brüt tren ağırlığı 1600 brüt tona kadar çıkılabilmektedir. Blok tren taşımacılığı, yurtdışında %20, yurtiçinde ise %50’ye varan fiyat avantajı sağlayabilmektedir.

Boji: İng. Bogie. İki aksın birbirine sabitlenmesinden oluşan ve vagonun ray düzensizlikleriyle bağını en aza indiren dingil sistemi. Ayrı bir uzmanlık haline gelen bojiler, sürüş konfor ve güvenliğini arttırmakta, rayların aşınması ve derayları en aza indirmektedir.

Boji
Boji

Bölge ve zaman izni: TSİ ve TMİ sistemlerinde, manevra, sinyal arızası ve benzeri bir iş nedeniyle, hattın belirli bir bölümünün, belirli bir saate kadar kullanılması için trafik kontrolörü tarafından verilen izin

– C –

Cer kancası: İng. Draw hook. İki demiryolu aracının birbirine bağlanmasında kullanılan, araç gövdesinin önünde ve arkasında sabitlenmiş kanca.

Cer kancası
Cer kancası

CIM: İng. CIM. Uluslararası demiryolu eşya taşıma sözleşmesi. Orjinali Fransızca’dan gelmekte (contrat de transport international ferroviaire des marchandises). Karayolunda kullanılmakta olan CMR belgesinin demiryolundaki karşılığı. Demiryolu taşımasının parçası tüm tarafların hak, sorumluluk ve yükümlülüklerini belirleyen sözleşme, aynı zamanda bu sözleşme çerçevesinde taşımaya ilişkin hazırlanan ve yol boyu vagonla beraber taşınan uluslararası demiryolu taşıma belgesinin adı. Bkz. CIM belgesi

CIT20: İng. CIT20. Taşıma esnasında tespit edilen noksan veya hasarlara ilişkin düzenlenen tutanak. Bkz. CIT20 belgesi.

CIT7: İng. CIT7. Demiryolu ile eşya taşıtanın, vagon için hazırlanan CIM belgesinde yola çıktıktan sonra değişiklik yapmak istemesi durumunda hazırlaması gereken doküman. Bkz. CIT7 belgesi

COTIF: İng. COTIF – Convention Concerning International Carriage by Rail. Uluslararası demiryolu taşımalarına ilişkin sözleşme. Orjinali Fransızca’dan gelmekte (Convention relative aux transports internationaux ferroviaires). Demiryolu taşımalarına, vagonların kullanımına, işletimine ilişkin tüm kural ve sorumlulukları belirleyen uluslararası konvansiyon.

– Ç –

Çekici oto / poz otosu : Motor gücü ile yürütülen, insan taşımak ve gerektiğinde römork ve vagon çekmek için kullanılan, bunun için özel tertibatı olan, insan gücü ile demiryolu dışına çıkartılamayan, üzerinde “çekici oto” veya “poz otosu” yazılı vinçli ve vinçsiz iki dingilli yol aracı

Çerçeve anlaşması : İng. Long-term contract. Demiryolu altyapı işletmecisi ile demiryolu tren işletmecisi arasında, bir tahsis dönemini aşan bağlayıcı nitelikte anlaşma.

Çok dingilli vagon : 8 ve daha fazla akslı vagon

– D –

DAF – sınırda teslim: İng. DAF – delivery at frontier. Özellikle operatörlerle yapılan taşıma anlaşmalarında kullanılan, vagonun/dizinin sınırda teslim alınacağını ve/veya teslim edileceğini gösteren teslim biçimi.

DDGM – Demiryolları Düzenleme Genel Müdürlüğü : İng. Railway authority. Demiryolu taşımacılığı ile ilgili konularda usul ve esasları belirleyen, ithilafların çözümüne yönelik karar alan, gerektiğinde taban ve tavan ücret tespit eden, gerekli yetkilendirmeleri yapan ve uygulamaları denetleyen ulusal yetkili kuruluş.

DeBo – Atanmış Kuruluş : İng. DeBo – Designated Body. Demiryolu araçlarının ulusal yeterlilikleri karşılayıp karşılamadığını değerlendiren, DDGM tarafından yetkilendirilmiş kuruluş.

Demiryolu konteyneri: İng. Railway container. Demiryolu taşımalarında, özellikle de Avrupa konteyner hatlarında yaygın olarak kullanılan, iç boyutları tıra çok yakın (13.55 x 2.35 x 2.70), 26 tona kadar yükleme yapılabilen 45 HC’ konteyner. Demiryolu operatörlerinin yanında konteyner sahibi forwarder firmalardan da temin edilebilmekte. Günlük kiraları 5-10 € civarında.

Demiryolu tren işletmecisi : İng. Train operator. DDGM tarafından, ulusal demiryolu ağında yolcu veya yük trenleri işletme yetkisi verilmiş kamu tüzel kişisi veya şirket.

Deray: İng. Derail. Vagonun raydan çıkması. Yoldan, demiryolu aracından veya kontrol sistemlerinden kaynaklanabiliyor. 2012 yılında TCDD istatistik kitapçığına göre, Türkiye’deki hatlar üzerinde 32 adet deray olayı gerçekleşti.

Dever: İng. Cant. Dönüşlerde trenlerin merkezkaç kuvvetini azaltmak amacıyla demiryolunda iki ray arasında oluşturulan eğim. Standart raylarda bu eğim maksimum 150 mm, sadece hızlı trenlerin kullandığı hatlarda ise 180 mm’dir.

Dikme: İng. Stanchion. Vagonların yanlarında bulunan, yükleme sırasında indirilip, taşıma sırasında yükü emniyete almakta kullanılan demir çubuklar.

Dikme
Dikme

Dingil basıncı: İng. Axle load. Demiryolu araçlarının maksimum brüt ağırlığını belirleyen limitler. Tüm demiryolları ortak bir kodlama ile 4 sınıfa ayrılmıştır. Aks başı izin verilen maksimum brüt tonaj A sınıfında 16, B sınıfında 18, C sınıfında 20, D sınıfında ise 22,5 tondur. Vagon üzerinde her bir sınıf için kaç net ton eşya yüklenebileceği yazılıdır. Tabloda S 100 km/saat hızdaki ağırlık limitlerini, SS ise 120 km/saat hızdaki ağırlık limitlerini göstermektedir. Bkz Türkiye’nin yeni dingil basıncı haritası

Dingil basıncı
Dingil basıncı

DMU – dizel tren seti: İng. DMU – diesel multiple unit. Hareketin vagonların altındaki dizel motorlar tarafından sağlandığı, ayrı bir lokomotife ihtiyaç duymayan yolcu treni seti. Kökeni İngilizce “Diesel Multiple Unit”.

Doğrulama sertifikası : İng. Validation certificate. Demiryolu aracının UTP/TSI standartlarına uygun olarak üretildiğini gösteren ve NoBo tarafından hazırlanan sertifika.

Dray: İng. Derail. Vagonun raydan çıkması. Yoldan, demiryolu aracından veya kontrol sistemlerinden kaynaklanabiliyor. 2012 yılında TCDD istatistik kitapçığına göre, Türkiye’deki hatlar üzerinde 32 adet dray olayı gerçekleşti.

Drezin : İng. Trolley. Yalnız insan taşımak için kullanılan, kol kuvveti ile pompası çalıştırılarak veya motor gücüyle yürütülen, insan gücü ile demiryolu dışına çıkarılabilen iki dingilli yol aracı

DRS : Trenlerin trafiğinin elektrikli sinyallerle yerel olarak idaresi sistemi

– E –

Ea: kme yüklerde kullanılan, yüksek kenarlı, üstü açık vagonlardır. E tipi vagonlar iki akslı, 36 m3 hacimli, 28 ton kapasitelidir. Ea tipi vagonlar dört akslı, 66-82 m3 hacimli, 54 ton taşıma kapasitelidir. Üstten yüklenir, üstten ve yandaki kapaklardan boşaltılır. TCDD envanterinde 3000’in üzerinde bu tip vagon bulunmaktadır.

Ea
Ea

ECM – Demiryolları araçları bakım yetkilisi : İng. Entity in charge of maintanance. Her türlü demiryolu aracının tamir, bakım ve yenileme işlerini yapmaya yetkili, gerekli makina, ekipman ve uzman personele sahip, DDGM tarafından yetkilendirilen kamu tüzel kişisi veya şirket.

Eğim: İng. Gradient. Demiryolundaki iniş/çıkış derecesi. Binde ile ifade edilir. Lokomotiflerin çekebileceği ve koşum takımlarının dayanabileceği maksimum ağırlığı etkiler. Binde 10’un altında kalması tercih edilir. Binde 22 maksimum kabul edilebilir rakamdır. Türkiye’de hatların %25’inde eğim %10’un üzerindedir.

Emniyet sertifikası : İng. Safety certificate. Demiryolu ulaştırma hizmetlerinin emniyetli bir şekilde verildiğini gösteren, altyapı ve tren işletmecilerine DDGM tarafından verilen belge.

Emniyet vagonu : İng. Safety wagon. Ağır, patlayıcı/parlayıcı madde veya uzun eşya yüklü vagonları lokomotiften, birbirinden veya yolcu vagonlarından ayırmaya yarayan, parlayıcı, patlayıcı madde yüklü olmayan dolu veya boş vagon

EMU – elektrikli tren seti: İng. EMU – electric multiple unit. Hareketin vagonların altındaki elektrikli motorlar tarafından sağlandığı, ayrı bir lokomotife ihtiyaç duymayan yolcu treni seti. Kökeni İngilizce “Electric Multiple Unit”.

ERA – Avrupa Demiryolu Ajansı : İng. ERA – European Railway Agency. Avrupa Birliği bünyesinde kurulan ve birlik bünyesinde güvenli, modern, entegre ve karşılıklı işletilebilir bir demiryolu ağı geliştirmek, demiryolunun yüksek kaliteli ve rekabetçi hizmet vermesini sağlamak amacıyla kurulan, aynı zamanda Avrupa Demiryolu Trafiği Yönetim Sistemi : İng. ERTMS) projesini yürüten kuruluş.

Erişim sözleşmesi : İng. Network access contract. Demiryolu altyapı işletmecisi ile demiryolu tren işletmecisi arasında yapılan ve şebekeye erişimi sağlayan sözleşme.

EYS – Emniyet Yönetim Sistemi: İng. SMS – safety management system. Tren işletmelerinin emniyetli çalışmasını, tehlikelerin ve kazaların azaltılmasını, risklerin düşürülmesine yönelik önlemleri belirleyen, buna göre kural, talimat ve süreçleri takip edip revize eden organizasyonel yapı.

– F –

FOR – vagon üstü teslim: İng. FOR – free on rail. Demiryolu taşımalarında çok kullanılan bir teslim biçimidir. Eşyanın terminalde vagon üstünde teslimini ifade eder. Bu teslim biçiminde vagondan boşaltma ve gerekiyorsa son taşıma karşı tarafa aittir.

FOT – kamyon üstü teslim: İng. FOT – free on truck. Demiryolu taşımalarında kullanılan bir başka teslim biçimi. Eşyanın kamyon üstünde teslimini ifade eder. Bu teslim biçiminde kamyona yükleme üstlenilir. FOT terminal (örn. FOT Halkali Terminali), karşı tarafın gönderdiği araca yükleme yapıldığında sorumluluğun bittiğini ifade eder. FOT varış noktası (örn FOT Gebze), Gebze’ye kadarki son taşımanın da üstlenildiğini gösterir.

Fren emsali: Trenlerin türüne, hızına ve hattın eğimine göre treni, fren uzaklığı içerisinde emniyetle durdurabilmek için 100 tonluk yük için gerekli olan fren gücü

– G –

Gabari: İng. Loading gauge. Demiryolu araçlarına ve tesislerinde uyulması gereken genişlik ve yükseklik değerlerini gösteren çizimdir. Yük gabarisi, demiryolu araçlarının yükle veya boş emniyetle taşınabilmesi için uyulması gereken sınırlardır. Yapı gabirisi ise demiryolu yapılarında (köprü, tünel, rampa vb) uyulması gereken ölçülerdir. Yüklü bir demiryolu aracının yapı gabarisi dışında olması taşımasına engel teşkil eder. Yük gabarisinin dışında, yapı gabarisinin içinde olması durumunda ise, taşıma yapacak her bir operatörün ayrıca iznini gerektirir, özel tedbirler alınarak ve özel fiyat uygulanarak taşınabilir. Bkz Avrupa’da Yük Gabarisi.

Gabari
Gabari

Geniş hat: İng. Broad gauge. Ray açıklığı 1435 mm’den fazla olan hatlar. CIS ülkeleri (1524 mm) ile Güney Asya ve Güney Amerika (1676) geniş hat kullanılan bölgeler arasında.

– H –

Habis: Kayar duvarlı vagon. 4 akslı. Her iki yanda 4’er adet kapısı bulunmakta. Özellikle ağır paletli yüklerin taşınmasında kullanılmakta. İki kapılı olan Avrupa vagonların aksine 4 kapılı olmasından dolayı 5 metre genişliğe kadar yükler için kullanılabileceği dikkate alınmalı. TCDD envanterinde yaklaşık 800 adet bulunmakta. Uzunluğu 19.7 metre olan vagonların taşıma kapasiteleri 50-52 ton.

Habis
Habis

Hamton: İng. Gross ton. Demiryolu aracının darası ve yük tonajının toplamı.

Hat işgal: İng. Wagon standstill fee (for private wagons). DD’nin özel vagonlara ve RIV ücreti ödenmeyen yabancı devlet vagonlarına uyguladığı bekleme ücreti tarifesidir. Yurtiçi taşımalarda muafiyet süresi 24 saattir. 24 saatte boşaltılan vagona, yeniden yükleme için 7 gün daha muafiyet verilir. Ücret 11 TL/gün’dür (2012 yılı tarifesi). Yurtdışı taşımalarda muafiyet süresi 3 gündür. Sonrasında uygulanan ücret 6-8 €/Gün’dür (2012 yılı tarifesi).

Hbillnss: Kayar duvarlı vagon. 2 akslı. Her iki yanda 2’şer adet kapısı bulunmakta. Özellikle havaleli paletli yüklerin taşınmasında kullanılmakta. Envanterinde 1000 adet olan TCDD vagonlarının uzunluğu 15 metre, taşıma kapasiteleri 23 ton (C sınıfı).

Hbillnss
Hbillnss

Hemzemin geçit: İng. Level crossing. Üzerinden araç ve/veya yaya geçişlerinin yapıldığı bariyerli veya bariyersiz demiryolu hattı bölümü.

Hüzme: İstasyonların tren teşkil, dağıtım, kabul ve sevk yollarının bulunduğu alandan bir makasla ayrılan, toplu olarak bulunan yollar

– I –

IBC konteyner: İng. IBC – intermediate bulk container. Demiryolu ile sıvı kimyasal taşımalarında sıklıkla kullanılan ekipman. Genellikle palet ölçülerinde, plastik veya çelikten yapılan, 1.2 tona kadar taşıma kapasitesi olan, üst üste yüklenebilen, taşınacak sıvıya göre farklı özelliklerde bulunan kaplar.

IBC konteyner
IBC konteyner

ISA – bağımsız emniyet kuruluşu : İng. ISA – independent safety assessor. Ulusal demiryolu altyapı ağında çalıştırılacak araçların uygunluğunu ve emniyet kriterlerini inceleyen bağımsız kuruluş.

– İ –

İltisak hattı: İng. Branch line. Ticari demiryolu hatlarını özel tesislere bağlayan yollardır. Bu tesisler terminal içindeki özel bir hat, özel bir terminal veya bir işletme olabilir. Genelde TCDD terminalinden bağlantı yapılır, ancak ana hattan da iltisak hattı yapılabilir.

İstisnai taşıma: İng. Special transport. Yükün özelliği ve ağırlığı veya boyutları nedeniyle taşınması özel vagon veya şartlarda yapılması gereken her türlü yük taşıması

– K –

Kapasite tahsisi : İng. Capacity allocation. Demiryolu işletmecisi tarafından belirli bir süre için, belirli bir demiryolu altyapı kapasitesinin, sözleşme ile bir demiryolu tren işletmecisinin kullanımına verilmesi.

Kataner: İng. Catenary. Demiryolu üzerindeki elektrik hattı.

Kıymet bedeli: Yurtiçi demiryolu taşımalarında, demiryolu taşıma fiyatına ek olarak, TCDD tarafından taşıma sigortası kapsamında talep edilen bedeldir. 1000 kilometreye kadar olan taşımalarda mal bedelinin binde biri, daha uzun taşımalarda binde ikisi tutarında tahsil edilir.

Konvansiyonel tren: İng. Conventional train. Hızlı trenlerin dışındaki trenler.

Konvansiyonel vagon: İng. Conventional wagon. Demiryolu konteynerleri dışında demiryolu ile yapılan taşımalarda kullanılan vagonlara verilen genel isimdir. Dökme, paletli vb yükler için kullanılan açık ve kapalı vagonların yanı sıra, rulo sac, otomobil, sıvı yükler için kullanılan özel vagonlar da bu kapsama girmektedir.

Koşum takımı: İng. Coupler. Demiryolu araçlarının birbirine bağlanmasını sağlayan tertibat, kuplör.

Kör yol : İng. Dead end track. Bir tampon veya beton duvar ile son bulan, devamı olmayan yol

Ks: Platform vagon. 2 akslı. Yükleme boyu 12.5 metre, taşıma kapasitesi 26-27 tondur. Boru ve filmaşin gibi açıkta taşınabilen yüklerin taşınmasında sıklıkla kullanılmaktadır. Zaman zaman konteyner taşımacılığında da kullanılmaktadır. TCDD envanterinde 3000’in üzerinde bulunmaktadır.

Ks
Ks

Kuplör : İng. Coupler. Demiryolu araçlarının birbirine bağlanmasını sağlayan tertibat, koşum takımı.

Kurp: İng. Curve. Demiryolundaki dönüşler. Demiryolu dönüşleri, maksimum hızı, çekiş için gereken gücü ve tekerleklerin yıpranmasını etkileyen önemli bir faktör. Dönüşlerin keskinliği “kurp yarıçapı” ile ölçülür.

Kurp
Kurp

Kurp yarıçapı: İng. Curve radius. Demiryolundaki dönüşlerin keskinliğini gösteren ölçü. Yolcu trenleri için minimum kurp yarıçap 200 metre olarak kabul edilir. Diğer demiryolu araçları için ise minimum yarıçap 125 metredir.

Kuşetli vagon: İng. Couchette coach. 4-6 kişinin gündüzleri oturarak, geceleri ise uzanarak kalabildikleri kompartımanlardan oluşan vagon.

Kuşetli vagon
Kuşetli vagon

– L –

Lojistik merkez işletmecisi : İng. Terminal operator. Depolama, bakım-onarım, yükleme-boşaltma, elleçleme, tartı, yükleri bölme, birleştirme, paketleme vb faaliyetleri yürütme yeterliliğine sahip, DDGM tarafından yetkilendirilmiş kamu tüzel kişisi veya şirket.

– M –

Makas: İng. Switch. Demiryolunda bir hattan diğer hatta geçişi sağlayan ray mekanizması.

Makas
Makas

Münferit vagon: İng. Single wagon. Blok tren oluşturamayacak sayıda, bir veya daha fazla vagonla yapılan taşımalarda kullanılan tabirdir. Uluslararası taşımalarda münferit vagonlar yoğun taşıma yapılan hatlarda ucuz ve hızlı dolaşmakta, ancak bu hatların dışındaki yerlere gitmesi durumunda yüksek maliyetler ve zaman kayıpları olabilmektedir. Yurtiçinde ise, TCDD 100 ton altı yüklemelere %100, 100-200 ton arası yüklemelere ise %50 zam uygulamaktadır. Bazı operatörler, blok tren oluşturmayan, ancak 10’un üzerindeki vagonun aynı yere taşınması durumunda, “grup vagon” adıyla özel tarife verilebilmektedir.

– N –

NoBo – Onaylanmış Kuruluş : İng. NoBo – Notified Body. Avrupa Demiryolu Ajansı tarafından yayınlanan “NANDO-Notified Body List” listesinde yer alan veya farklı demiryolu teknik normlarında akredite edilmiş, belgeleme/sertifikasyon işlemleri yapan kuruluş.

– O –

Orer: İng. Timetable. Hareket çizelgesi. Her sene, her operatör, yurtiçi ve uluslararası talepler doğrultusunda, tren hareketlerini planlar, trenleri numaralandırır, hareket saatlerini belirler ve bunu bir çizelgeye işler. Bu çizelgeye orer adı verilir. Düzenli yapılacak tren seferlerinin bu çizelgeye işlenmesi gerekir. Münferit vagonlar da, bu çizelgede belirlenen trenlere eklenir. Yıl içinde gelen düzensiz blok tren talepleri ise ayrıca planlanır.

Otomatik koşum takımı: İng. Automatic coupling. Demiryolu araçlarının birbirine bağlanmasında kullanılan mekanizmalardan insan müdahalesine gerek kalmadan, bir aracın diğerine doğru ittirilmesi ile kendiliğinden bağlanabileni.

Otomatik koşum takımı
Otomatik koşum takımı

– P –

Platform vagon : İng. Flat wagon. Özellikle konteyner, araç ve uzun yüklerin taşınmasında kullanılan, üstü açık vagon.

Platform vagon
Platform vagon

Pulman vagon: İng. Pullman/standard coach. Sadece koltuklardan oluşan yolcu vagonu.

– R –

Ranfor: İng. Banking. Dik rampalarda ek bir lokomotifle trene destek verilmesi.

Ray devreli yol kısmı: İki makas bölgesi arasında yer alan, üzerinde tren, lokomotif, araç veya vagon bulunup bulunmadığının trafik kumanda merkezine ve istasyon kumanda masasına raylardan meydana gelmiş elektrik devresi aracılığıyla iletildiği yol bölümü

Repartisyon: İng. Repartition. Yük trenlerinin planlaması.

Revizör: İng. Wagon technician. Demiryolu araçlarının ve yüklemesinin trafiğe uygunluğunu kontrol eden uzman.

RIC: İng. RIC – International Coach Regulations. Yolcu vagonlarının uluslararası kullanımına ilişkin 1922 tarihli konvansiyon. İtalyanca’dan geliyor (regolamento internazionale delle carrozze). Yolcu vagonları üzerindeki RIC işareti, uluslararası taşımalarda vagonun bu konvansiyon çerçevesinde hareket ettiğini gösteriyor.

RID : İng. RID – Regulations Concerning the International Carriage of Dangerous Goods by Rail. COTIF sözleşmesinin eki olarak yayınlanan tehlikeli maddelerin demiryolunda taşınması yönetmeliği.

RIV: İng. RIV – International Wagon Regulations. Yük vagonlarının uluslararası kullanımına ilişkin 1922 yılında imzalanan konvansiyon. Orjinali İtalyanca (Regolamento Internazionale Veicoli or Regolamento Internazionale dei Veicoli). 2006 yılında konvansiyon yenilendi, ancak RIV işareti, uluslararası eşya taşıması yapan vagonlarda kullanılmaya devam ediyor, ve bu konvansiyon çerçevesinde hareket ettiğini gösteriyor.

Rilns: İng. Rilns. Kayabilir tenteli, 4 akslı vagon. Kayabilir perdesi sayesinde vinçle de yükleme yapılabilmekte, 17 metreye kadar uzunluktaki yükler, üstü kapalı olarak taşınabilmektedir. Yükleme boyu 18.5 metre, taşıma kapasitesi 53 tondur (C sınıfı). TCDD envanterinde 100 adet bulunmaktadır.

Rilns
Rilns

Risturn: İng. Return. Yapılan taşıma miktarına bağlı olarak demiryolu idaresi tarafından ödenen prim/geri ödeme.

Ro-La: İng. Ro-La. Tırların çekicileriyle birlikte vagonlar üzerinde taşındığı sisteme verilen ad. Kökeni Almanca yuvarlanan yol anlamına gelen “Rollende Landstrasse”.

Ro-La
Ro-La

Rotasyon: İng. Rotation. Bir vagonun iki dolumu arasında geçen süre.

Rödövans: İng. Wagon rent fee. Vagon kira ücreti.

– S –

Sabo: İng. Break shoe. Demiryolu araçlarında frenleme için tekere baskı yapan demir veya kompozit parça.

Sabo
Sabo

Sahibine ait vagon: İng. P-wagon, private wagon. Demiryolu idarelerinin dışındaki özel vagon firmalarının envanterinde bulunan vagonlardır. Konteyner vagonlarının büyük bir kısmı, otomobil taşıma vagonlarının tamamı özel vagonlardır. Avrupa’da sadece vagon filosuna sahip ve bunları taşıma yapanlara kiralayan AAE, Transwaggon gibi firmalar bulunmaktadır. Özel vagonlara gerek taşıma ücretlerinde, gerekse beklemelerde indirimler uygulanmakta, öte yandan boş dönüşleri ve bakım masrafları vagon sahibi firma veya vagonu kiralayan firmaya ait olmaktadır. Yurtiçinde, sahibine ait vagonlarla yapılan taşımalarda, halen %45 indirim uygulanmaktadır.

Sarnıçlı vagon: İng. Tank wagon. Tank vagon olarak da adlandırılır. Sıvı yüklerin taşınmasında kullanılmaktadır. TCDD envanterindeki 500 vagonun kapasiteleri 50-70 m3 arasında, taşıma kapasiteleri 52-57 ton (C sınıfı) arasında değişmektedir. Isıtma tertibatlı vagonlar da bulunmaktadır. Yurtdışında kimyevi madde, akaryakıt, LPG vb tehlikeli madde taşımacılığında yoğun olarak kullanılmaktadır. Türkiye’de özel sektörün elinde uluslararası standartta olan ve akaryakıt taşımacılığında kullanılan çok sayıda sarnıçlı vagon da bulunmaktadır.

Sarnıçlı vagon
Sarnıçlı vagon

Sayding: İng. Siding. TSİ sisteminin uygulandığı bölgelerde trafiğin akıcılığını ve hat kabiliyetini artırmak amacı ile istasyonlar arasında buluşma ve öne geçmelerin yapıldığı yardımcı hatlar

Sejür: İng. Wagon standstill fee (for foreign wagons). RIV ücreti ödenen yabancı devlet vagonlarına uygulanan bekleme ücretidir. Sejür ücreti vagonun terminale geldiği ilk gün başlar. Eğer resmi tatil günlerine denk gelirse sonraki ilk günden başlar. Ve vagon boşaltılıp TCDD’ye teslim edildiği güne kadar (o gün dahil) uygulanır. 2 akslılar için 25 €/gün, 4 akslılar için 35 €/gün’dür. 4. günden itibaren %50 zamlı olarak uygulanır.

Sg: 4 akslı açık platform vagon. 18.5 metre yükleme boyu, 52-57 ton yükleme kapasitesi bulunmaktadır. Özellikle boru ve konteyner taşımalarında yaygın olarak kullanılmaktadır. TCDD envanterinde 2000’e yakın sg vagon bulunmaktadır.

Sg
Sg

Sınırlı seyir : İng. Limited speed. Her an, meşgul yol, kırık ray, ters makas, vagon kantarı, döner köprü veya benzeri bir engelle karşılaşma olasılığının bulunduğu durumlarda her an durabilecek şekilde ve saatte en çok 25 km/s hızla sınırlandırılmış seyir

Soğuk lokomotif : İng. Dead traction unit. Kendi gücü ile hareket ettiril(e)meyen, faal olmayan lokomotif

Somaj: İng. Wagon standstill fee (for TCDD wagons). Tatili edevat olarak da geçer. TCDD vagonlarına uygulanan bekleme ücretidir. Bekleme ücreti, vagonların emre verilmesinden (rampada hazır hale getirilmesinden) itibaren 2 akslılar için 16 saat (çalışma saatleri esas alınır), 4 akslılar için 20 saat sonunda başlar, ve 0,74 TL/saat-dingil olarak hesaplanır (2012 tarifesi).

Swapbody: İng. Swapbody. Demiryolu ve karayolu ile taşınmak üzere tasarlanmış, ISO konteynerler gibi elleçlenemeyen, bu yüzden özel ekipmanlara ihtiyaç duyan, üst üste istiflenemeyen, ölçü standardı olmadığı için ihtiyaçlar doğrultusunda üretilebilen, bazılarında yan kenarlarda perde kullanılan, yine bazılarında araca ihtiyaç duymaksızın bekleyebilmesi için ayakları olan bir tür konteynerdir. Türkiye’de sadece Omfesa treni ile yurtdışı taşımalarda kullanılabilmektedir.

Swapbody
Swapbody

– Ş –

Şebeke bildirimi : İng. Network statement. Altyapı kuruluşu tarafından yayınlanan, altyapı kapasite tahsisi ve ücretlendirmeye ilişkin genel kuralları, izlenecek yöntemleri ve tahsis için gerekli diğer bilgileri ayrıntılı olarak gösteren bildirim.

– T –

Tampon: İng. Buffer. İki demiryolu aracının birbirine çarptığında hasar görmesini engelleyen, vagonların birbirini itebilmesini de sağlayan yaylı mekanizma.

Tampon
Tampon

Tank konteyner: İng. Tank container. Sıvı taşımak üzere üretilmiş tankın, 20 ayak ISO standartlarında bir çerçeve içine sabitlenmiş halidir. Bu sayede farklı büyüklük ve yapıdaki tankın, diğer konteynerler gibi taşınması sağlanır. Avrupa’dan Türkiye’ye yapılan kimyasal taşımalarının çok büyük bir kısmı bunlarla yapılmaktadır.

Tank konteyner
Tank konteyner

TEN: İng. TEN – Trans European Network. Demiryolu araçlarının, COTIF’in yeni düzenlemelerine uygun olarak uluslararası trafikte kullanılabileceğini gösteren, RIV yerine kullanılmaya başlanan işaret.

TMİ : Tren trafiğinin merkezden telefonla idare edildiği sistem.

Trafik cetveli: Trenlerin ilk çıkış istasyonu ile son varış istasyonuna kadar olan varış, duruş, kalkış, buluşma, öne geçme işlemleri ile yolda meydana gelen her türlü aksaklık ve düzensizliklerin kaydedildiği form.

Travers: İng. Sleeper. Demiryoluna rayların üzerine monte edildiği, iki paralel rayın aynı hizada belirlenen şekilde durmasını sağlayan ahşap, beton veya demir parçalardan her biri.

Travers
Travers

Tren çizgisi : İng. Train path. Bir trenin, iki yer arasında, belirli bir zaman diliminde işlemesi için gerekli demiryolu altyapı kapasitesi.

Tren teşkili: İng. Marshalling. Vagonların emniyet gereksinimlerini ve ticari ihtiyaçları karşılayacak şekilde bir dizi haline getirilmesi. Vagonların dizi içindeki yeri, ağır ve hafif olması, yolcu veya yük taşıması, tehlikeli madde taşıması, koşum takımı gücü gibi konular dikkate alınarak belirlenir.

TSI – karşılıklı işletilebilirlik teknik şartnamesi : İng. TSI – Technical Specifications for Interoperability. Avrupa Demiryolu Ajansı tarafından hazırlanan ve Avrupa’daki hızlı tren ve konvansiyonel demiryolu ağlarında işletmeciliği ve karşılıklı işletilebilirliği temin eden asgari teknik şartlar.

TSİ : İng. CTC – Centralized Traffic Control. Tren trafiğinin elektrikli sinyallerle merkezden idare edildiği sistem.

– U –

UTP – tek tip talimatlar : İng. UTP – Uniform Technical Prescriptions. COTIF Teknik Uzmanlar Komitesi tarafından kabul edilmiş tek tip teknik talimatlar.

– V –

Vagonet : İng. Railroad car. Yalnız malzeme taşımaya yarayan, el ile itilerek yürütülen, insan gücü ile demiryolu dışına çıkarılabilen, iki dingilli yol aracı.

Vidalı koşum takımı : İng. Screw coupling. Vagonların birbirine bağlanması sağlayan koşum takımı türlerinden biri ve en yaygını. Türkiye’de hızlı tren setleri ve tren dizileri dışındaki hemen tüm lokomotif ve vagonlarda vidalı koşum takımı kullanılmaktadır.

Vidalı koşum takımı
Vidalı koşum takımı

– Y –

Yataklı vagon: İng. Sleeper. Açıldığında yatağa dönüşebilen koltuklara sahip, genelde iki üst üste yatağın bulunduğu kompartımanlardan oluşan vagon.

Yataklı vagon
Yataklı vagon

Yük gabarisi: İng. Loading gauge. Demiryolunda açık yüklerin taşınabileceği maksimum genişlik ve yüksekliği belirten diyagram.

railway library